Гроссмейстер нормалары 2018 жылы бітті, атақ 2021 жылы келді
Әлемдегі 44 әйел гроссмейстердің екеуі — қазақстандық. Жансая Әбдімәлік нормаларын 2018 жылы жинады, ал атақты 2021 жылы алды: 2500 рейтинг жетпеді.
Гроссмейстер атағы бар әйелдер әлемде 44 болса, солардың екеуі — қазақстандық. Біріншісі — Жансая Әбдімәлік, ол атақты 2021 жылғы 1 маусымда алды. Ең қызығы мынада: нормаларын ол одан үш жыл бұрын, 2018 жылғы сәуірде жинап бітірген. Ережеде норма да, 2500 рейтинг те бірдей талап етіледі, ал рейтинг кешігіп келді.
Атақ бір емес, екі талапты бірден сұрайды
ФИДЕ ережесі бойынша гроссмейстер атағын бір ғана сәтті турнирмен алуға болмайды. Алдымен нормалар керек — кемінде 27 партияда жиналған нәтиже, әрі норма турнирінде перформанс 2600-ден төмен болмауы тиіс. Бөлек рейтинг те керек: кемінде бір рет 2500-ге көтерілу. Одан кейін оны ұстап тұру міндетті емес, бірақ бір рет алу міндетті.
Норма мен атақтың арасы әдетте аптамен өлшенеді. Әбдімәліктің алғашқы титулдарында солай болды: әйелдер арасындағы гроссмейстер нормасын ол 2014 жылғы ақпанда Гибралтарда орындады — рейтингі 2520 гроссмейстер Фелипе Эл Дебсті ұтып, — ал атақ 2014 жылғы 30 наурызда, екі айға жетпей берілді. Гроссмейстер атағымен басқаша болды.
Алғашқы төрт атақ тез келді
Әбдімәлік 2000 жылғы 12 қаңтарда Алматыда туған, шахматты бес жасында ойнай бастаған — әкесі үйреткен, — ал алты жасында шахмат мектебіне барған. Бірінші титулды, Woman FIDE Master, ол он жасында алды: 2010 жылы Грекияда өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатының күмісі үшін. Тағы бір жылдан кейін оған әйелдер арасындағы халықаралық шебер атағы қосылды — Индонезиядағы ASEAN+ турнирінің күмісі үшін.
Жасөспірімдер турнирлерін ол әртүрлі жаста қатарынан жеңіп отырды: 2008 жылғы қазанда 8 жасқа дейінгілер арасында бірінші орын, 2011 жылғы қарашада 12 жасқа дейінгілер арасында бірінші, келесі жылы сол жерде екінші. Одан кейін 20 жасқа дейінгілер басталды: 2013 жылғы қыркүйекте күміс, 2015 жылғы қыркүйекте қола, ал 2017 жылғы қарашада 11 ұпайдың 9½-ін жинап алтын.
- 2000 жылғы 12 қаңтарАлматыда дүниеге келді
- 2010он жасында Woman FIDE Master атағы — Грекиядағы жасөспірімдер әлем чемпионатының күмісі үшін
- 2011әйелдер арасындағы халықаралық шебер атағы — Индонезиядағы ASEAN+ турнирінің күмісі үшін
- 2014 жылғы ақпанГибралтарда әйелдер гроссмейстер нормасы: рейтингі 2520 гроссмейстерді ұтты
- 2014 жылғы 30 наурызәйелдер арасындағы гроссмейстер атағы берілді
- 2015–2016үш халықаралық шебер нормасы: Reykjavik Open, Азия ұлттар кубогы, Холуй-Радзиковская мемориалы
- 2017 жылғы наурызхалықаралық шебер атағы берілді
- 2017 жылғы шілдеФиладельфиядағы World Open турнирінде бірінші гроссмейстер нормасы, перформанс 2650
- 2018 жылғы наурызKarpos Open турнирінде екінші норма
- 2018 жылғы сәуірBudapest Spring Festival турнирінде үшінші норма — енді норма емес, рейтинг жетпейді
- 2021 жылғы 22 мамыр — 2 маусымГибралтар: тоғызыншы турдан кейін 2500 рейтингіне жетті
- 2021 жылғы 1 маусымгроссмейстер атағы расталды
- 2021 жылғы қазанмансаптағы ең жоғары рейтинг — 2507
Нормалар 2018 жылғы сәуірде бітті
Гроссмейстер нормаларын Әбдімәлік тоғыз айда жинады. Біріншісін 2017 жылғы шілдеде Филадельфиядағы World Open турнирінде алды: 9 ұпайдың 7-сін жинап екінші орынды бөлісті, рейтингі 2642 гроссмейстер Ярослав Жеребухты ұтты, перформансы 2650 болды. Екіншісін 2018 жылғы наурызда Karpos Open турнирінде, үшіншісін сол жылғы сәуірде Budapest Spring Festival турнирінде алды. Одан әрі норма қажет болмады.
Рейтинг қалды, және ол нормалардан қиынға соқты: 2500 белгісінен Әбдімәлік үш жылдан кейін ғана, 2021 жылғы мамырда Гибралтардағы әйелдер Гран-приінде асып өтті.
Гибралтар: тоғызыншы турдан кейінгі 2500
Гран-придің 2019–21 жылғы Гибралтар кезеңі 2021 жылғы 22 мамырдан 2 маусымға дейін Caleta қонақүйінде өтті: орташа рейтингі 2487 он екі шахматшы арасындағы дөңгелек турнир. Әбдімәлік оны 11 ұпайдың 8½-ін жинап, бірде-бір партия ұтылмай жеңді.
2500 рейтингіне ол турнир барысында, тоғызыншы турдан кейін жетті — 33 ұпай қосып алды, ал кезеңдегі перформансы 2699 болды. Атақ 2021 жылғы 1 маусымда, соңғы турға бір күн қалғанда расталды. Жеңіс оған 40 Гран-при ұпайын және 15 000 еуро әкелді, ал гроссмейстер атағы бар әйелдер тізімінде ол отыз тоғызыншы болды — әрі Қазақстан мен Орталық Азиядан шыққан алғашқысы.
Атақтан кейін не болды
Ең жоғары рейтингіне Әбдімәлік титулдан кейін төрт айдан соң жетті: 2021 жылғы қазанда 2507. Сол кезде әлемнің әйелдер рейтингінде 11-орынға көтерілді, содан бері одан жоғары болған жоқ. Ол 2021 жылғы 14 қаңтардан бері Алматы мәслихатының депутаты, ал сол жылдың соңында, 2021 жылғы 2 желтоқсанда, оған «Құрмет» ордені берілді.
Титулдан кейін оның ойыннан тыс істері көбейді. 2022 жылғы 20 сәуірде Әбдімәлік Алматы шахмат федерациясын басқарды, ал 2022 жылғы 30 мамырда OSG Baden-Baden құрамында әйелдер бундеслигасын жеңді. Шахмат академиясын ол ата-анасымен бірге 2014 жылы ашқан: қазір академияның үш филиалы және 700-ден астам оқушысы бар, ал 2025 жылғы ақпанда Жезқазғанда академия ашылды.
Тақтада ол бұл кезде келесі циклдің Гран-приінде ойнады. 2022–23 жылғы серияда Әбдімәлік екі кезеңге қатысты: Астанада 11 ұпайдың 5½-ін жинап бесінші орын алды, Мюнхенде — сол 5½ ұпай және бесінші мен сегізінші орындар тобы. Мюнхен кезеңі 2023 жылғы 1 ақпанда басталып, 2023 жылғы 14 ақпанда аяқталды, оны 11 ұпайдың 7½-ін жинаған Александра Костенюк жеңді. Серияның жалпы есебінде Әбдімәлік 145 ұпаймен он екінші болды.
Жеке спорт түрлерінде жеңген басқа қазақстандықтарды біз бөлек талдағанбыз: Дмитрий Баландин және Ольга Рыпакова.
Екінші қазақстандық бұл жолды басқаша өтті
2025 жылға қарай гроссмейстер атағы шамамен екі мың гроссмейстердің 44 әйелінде болды, солардың екеуі — қазақстандық. 2004 жылғы 26 ақпанда Таразда туған Бибисара Асаубаева атақты 2025 жылы Sharjah Masters турнирінде алды: сол жерде соңғы норманы орындап, сол жерде 2500-ден асып түсті. Тізімде ол қырық үшінші, ал Қазақстан үшін екінші болды.
| Жансая Әбдімәлік | Бибисара Асаубаева | |
|---|---|---|
| Туған күні | 2000 жылғы 12 қаңтар, Алматы | 2004 жылғы 26 ақпан, Тараз |
| Соңғы гроссмейстер нормасы | 2018 жылғы сәуір, Budapest Spring Festival | 2025, Sharjah Masters |
| 2500 рейтингі алынды | 2021 жылғы мамыр, Гибралтар | 2025, Sharjah Masters |
| Атақ берілді | 2021 жылғы 1 маусым | 2025 |
| Соңғы норма мен атақ арасы | үш жылдан астам | сол турнирде |
| Әйел гроссмейстерлер тізіміндегі нөмірі | 39-шы | 43-ші |
| 2026 жылғы тамыздағы рейтинг | 2468 | 2538 |
| Мансаптағы ең жоғарғысы | 2507, 2021 жылғы қазан | 2538, 2026 жылғы шілде |
Айырмашылық кестенің бір жолынан көрінеді. Әбдімәліктің соңғы нормасы мен атағының арасында үш жылдан астам уақыт өтті, ал Асаубаевада норма мен рейтинг бір турнирде тоғысты. 2026 жылғы тамызға қарай олардың рейтингі басқа жаққа ажырады: 2468-ге қарсы 2538, айырма 70 ұпай. Асаубаева үшін 2538 — бір мезгілде әрі қазіргі рейтинг, әрі 2026 жылғы шілдеде алынған ең жоғарғы көрсеткіш, ал Әбдімәліктің ең жоғарғысы 2021 жылғы қазанда 2507 деңгейінде қалды.
Блиц бойынша әйелдер арасындағы әлем чемпионатын Асаубаева үш рет жеңді: 2021 жылы Варшавада 17 ұпайдың 14-ін жинап, 2022 жылы Алматыда 17 ұпайдың 13-ін жинап және 2025 жылы Дохада, онда нокаут жүйесі бойынша финалда Анна Музычукты 2½:1½ есебімен ұтты.
Будапештте құрама онсыз күміс алды
2022 жылғы Олимпиадада, 29 шілде мен 9 тамыз аралығында Ченнай маңындағы Махабалипурамда, Әбдімәлік Қазақстан құрамасының бірінші тақтасында ойнады, Асаубаева — екіншісінде. Команда сонда 17 ұпаймен бесінші орын алды.
Екі жылдан кейінгі Будапешт олимпиадасы 2024 жылғы 11 қыркүйекте басталып, 2024 жылғы 22 қыркүйекте аяқталды. Онда Қазақстанның әйелдер құрамасы екінші орынды иеленді: 18 ұпай, сегіз жеңіс, екі тең ойын және бір жеңіліс. Бірінші тақтада Асаубаева ойнады — 10 ұпайдың 7-сін жинап, бірде-бір партия ұтылмай, төрт жеңіс пен алты тең ойын. Құрама тізімінде Әбдімәлік болған жоқ.
Оның неге тізімге кірмегенін ашық дереккөздер түсіндірмейді. Салыстыруға болатыны — екі құрам мен екі нәтиже: 2022 жылы 17 ұпай және бесінші орын, 2024 жылы 18 ұпай және екінші орын.
Бұл талдауда не жоқ
Үш сұрақ жауапсыз қалды. Біріншісі — 2018 жылғы сәуір мен 2021 жылғы мамыр аралығында Әбдімәліктің рейтингі қалай өзгергені: дереккөздерде тек ең жоғары және қазіргі мәні бар, айлық қисығы жоқ. Екіншісі — оның неге Будапешт тізіміне кірмегені. Үшіншісі — атақ туралы Әбдімәліктің тікелей сөзін тексерілген дереккөздерден таппадық, сондықтан ол мұнда жоқ.