Вэл Баркер кубогы — Олимпиада ойындарының ең шебер боксшысына берілетін жүлде. Қазақстан оны үш рет алды: 1996 жылы Василий Жиров, 2004 жылы Бақтияр Артаев, 2012 жылы Серік Сәпиев. 1996 жылдан кейін ер боксшыларға жүлде 6 рет берілді, соның жартысы Қазақстанға тиді.
Жүлде медаль есебіне кірмейді
Кубок 1936 жылдан бері беріледі, бірақ медаль кестесіне кірмейді: оны халықаралық бокс федерациясының ресми өкілдерінен құралған комитет бөлек шешеді. Жүлде алтын медальмен сәйкес келуге міндетті емес. Жиырма марапаттаудың үшеуі өз Ойындарын жеңбеген боксшыларға тиді: 1936 және 1968 жылдары қола жүлдегерлерге, 1988 жылы күміс жүлдегерге.
Жүлде ағылшын боксшысы Вэл Баркердің атымен аталады. Ол 1891 жылы Англияның әуесқой бокс қауымдастығының ауыр салмақтағы чемпионы атанған, кейін федерация хатшысы болып жұмыс істеген. Дәл қай жылдары болғанын дереккөздер әртүрлі айтады — бұл туралы төменде.
| Жыл | Боксшы | Ел | Салмақ | Ойындардағы медаль |
|---|---|---|---|---|
| 1936 | Луис Лори | АҚШ | ең жеңіл | қола |
| 1948 | Джордж Хантер | ОАР | жартылай ауыр | алтын |
| 1952 | Норвел Ли | АҚШ | жартылай ауыр | алтын |
| 1956 | Ричард Мактаггарт | Ұлыбритания | жеңіл | алтын |
| 1960 | Нино Бенвенути | Италия | жартылай орта | алтын |
| 1964 | Валерий Попенченко | КСРО | орта | алтын |
| 1968 | Филип Варуинге | Кения | жартылай жеңіл | қола |
| 1972 | Теофило Стивенсон | Куба | ауыр | алтын |
| 1976 | Ховард Дэвис | АҚШ | жеңіл | алтын |
| 1980 | Патрицио Олива | Италия | бірінші жартылай орта | алтын |
| 1984 | Пол Гонсалес | АҚШ | бірінші ең жеңіл | алтын |
| 1988 | Рой Джонс | АҚШ | бірінші орта | күміс |
| 1992 | Роберто Баладо | Куба | суперауыр | алтын |
| 1996 | Василий Жиров | Қазақстан | жартылай ауыр | алтын |
| 2000 | Олег Саитов | Ресей | жартылай орта | алтын |
| 2004 | Бақтияр Артаев | Қазақстан | жартылай орта | алтын |
| 2008 | Василий Ломаченко | Украина | жартылай жеңіл | алтын |
| 2012 | Серік Сәпиев | Қазақстан | жартылай орта | алтын |
| 2016 | Хасанбой Дусматов | Өзбекстан | бірінші ең жеңіл | алтын |
| 2016 | Кларесса Шилдс | АҚШ | орта, әйелдер | алтын |
Кестедегі тізім толық. АҚШ боксшылары жүлдені 6 рет алды, Қазақстан 3 рет, Куба мен Италия 2 реттен, қалған елдер бір-бірден. Жиырма марапаттаудың ішінде мұндай қайталанған ел көп емес.
Атланта-1996: бес жекпе-жек, төртеуі есеппен аяқталды
Атлантада Жиров жартылай ауыр салмақта өнер көрсетіп, 5 жекпе-жек өткізді. Алғашқысы ерте бітті: мексикалық Хулио Сесар Гонсалесті ол екінші раундта техникалық нокаутпен жеңді. Одан кейін төрешілер ұпай санады, ал есеп жартылай ауыр салмақ үшін сирек кездесетіндей шықты — итальяндық Пьетро Ауриноны 18:3 есебімен ұтты.
Канадалық Трой Амос-Россты ол 14:8, американдық Антонио Тарверді жартылай финалда 15:9, оңтүстіккореялық Ли Сын Бэні финалда 17:4 есебімен ұтты. Есеп ашылған төрт жекпе-жекте Жиров 64 ұпай жинап, 24 ұпай жіберді. Кәсіпқой мансабын біз бөлек материалда талдағанбыз.
Тарвер алғашқы белбеуін Жиров өз белбеуінен айырылған кеште алды
Тарвер Атлантадан қоламен оралып, жеті жылдан кейін чемпиондық жекпе-жекке жетті. Жиров ол кезде титулын иеленіп үлгерген еді: 1999 жылғы 5 маусымда ол Артур Уильямсты жетінші раундта тоқтатып, бірінші ауыр салмақтағы IBF белбеуін алды. Екеуі 2003 жылғы 26 сәуірде бір залда — Коннектикут штатындағы Ледьярд қаласының «Фоксвудс» кешенінде — кездесті.
Кеш айнадағыдай өтті. Екінші басты жекпе-жекте Тарвер Монтелл Гриффинді жеңіп, жартылай ауыр салмақтағы бос тұрған WBC және IBF титулдарын алды — үш төрешінің де жазбасында 120:106. Басты жекпе-жекте Джеймс Тони Жировтың белбеуін тартып алды: 117:109, 117:109 және 116:110. Қазақстандықтың кәсіпқой мансабы 42 жекпе-жекте 38 жеңіс, 3 жеңіліс және бір тең нәтижемен аяқталды.
Афины-2004: Артаев жүлденің алдыңғы иесін жеңді
Артаев жартылай орта салмақта бокстап, турнирді 4 жекпе-жекпен өтті. Камерундық Вилли Бертран Танкёні айқын басымдықпен тоқтатты, түрікменстандық Алиаскер Башировты 33:23 есебімен жеңді, украиналық Виктор Поляковты үшінші раундта тоқтатты.
Нағыз қарсылық жартылай финалда табылды. Онда Артаевқа Олег Саитов түсті — төрт жыл бұрын Вэл Баркер кубогын дәл сол алған болатын. Қазақстандық 20:18 есебімен жеңді, және бұл — оның Афинадағы айырмашылығы 10 ұпайдан аз болған жалғыз жекпе-жегі. Кубалық Лоренсо Арагонға қарсы финал 36:26 есебімен бітті.
Лондон-2012: Сәпиевте бірде-бір тығыз жекпе-жек болмады
Сәпиев 69 келіге дейінгі салмақта 5 жекпе-жек өткізді. Мароккалық Мехди Хальсиді 15:7, жапондық Ясухиро Судзукиді 20:13, венесуэлалық Габриэль Маэстрені 25:11 есебімен ұтты.
Одан әрі айырмашылық азайды, бірақ бірде-бір жекпе-жек тығыз болған жоқ. Ресейлік Андрей Замковойды жартылай финалда 18:12, британдық Фредди Эвансты финалда 18:9 есебімен жеңді. Бес жекпе-жекте Сәпиев 96 ұпай жинап, 52 ұпай жіберді, ал ең аз айырмашылығы 6 ұпай болды. Оның Лондонға қалай келгенін боксшының профилінде жаздық.
| Ойындар | Кезең | Қарсылас | Нәтиже |
|---|---|---|---|
| Атланта-1996 | 1/16 финал | Хулио Сесар Гонсалес | ТКО, 2-раунд |
| Атланта-1996 | 1/8 финал | Пьетро Аурино | 18:3 |
| Атланта-1996 | ширек финал | Трой Амос-Росс | 14:8 |
| Атланта-1996 | жартылай финал | Антонио Тарвер | 15:9 |
| Атланта-1996 | финал | Ли Сын Бэ | 17:4 |
| Афины-2004 | 1/16 финал | Вилли Бертран Танкё | айқын басымдық |
| Афины-2004 | 1/8 финал | Алиаскер Баширов | 33:23 |
| Афины-2004 | ширек финал | Виктор Поляков | ТКО, 3-раунд |
| Афины-2004 | жартылай финал | Олег Саитов | 20:18 |
| Афины-2004 | финал | Лоренсо Арагон | 36:26 |
| Лондон-2012 | 1/16 финал | Мехди Хальси | 15:7 |
| Лондон-2012 | 1/8 финал | Ясухиро Судзуки | 20:13 |
| Лондон-2012 | ширек финал | Габриэль Маэстре | 25:11 |
| Лондон-2012 | жартылай финал | Андрей Замковой | 18:12 |
| Лондон-2012 | финал | Фредди Эванс | 18:9 |
Кестеде 14 жекпе-жек қатар тұр, және үш турнирдің неден ұқсас екені содан көрінеді. Үш лауреат та өз Ойындарының алтынын алды, үшеуі де бірде-бір жекпе-жекті бермеді, ал 14 жекпе-жектің тек екеуі ғана төрешілер жазбасына жетпеді. Салмағы екеуінде сәйкес келді: Артаев пен Сәпиев жүлдені жартылай орта салмақта, Жиров жартылай ауыр салмақта алды.
Жүлдеден кейінгі жолдар бірден айырылды
Жиров кәсіпқойлыққа кетіп, әлем чемпионы атанды — үшеуінің ішінде жалғыз болып. Артаев әуесқой бокста қалды, олимпиада алтынына 2005 және 2007 жылғы әлем чемпионаттарының қоласын қосты.
Келесі екі лауреат басқаруға ауысты, әрі екеуі де бір клубтан өтті. Сәпиев 2015 жылы «Астана Арланс» клубын басқарды, Артаев сол команданың бас менеджері 2018 жылы болды. Ол кезде Артаев президенттік «Астана» спорт клубын алты жыл басқарып үлгерген еді, ал 2021 жылы елдің бокс бойынша мемлекеттік бапкері болып тағайындалды.
Сәпиев клубтан кейін саясатқа кетті: 2017 жылғы 28 ақпанда мәжіліс депутаты болды, 2025 жылы Ұлттық сурдлимпиада комитетін басқарды. Оның тізімінде олимпиада алтынынан бөлек екі әлем чемпионы атағы — 2005 жылы Мяньянда және 2007 жылы Чикагода — және 2010 жылғы Гуанчжоудағы Азия ойындарының жеңісі бар.
2016 жылдан кейін жүлде берілмейді
2016 жылы жүлде алғаш рет екіге бөлінді: біреуі ер адамға, біреуі әйелге. Сол соңғы марапаттау болып қалды. 2020 және 2024 жылдары кубок берілген жоқ — халықаралық бокс федерациясы олимпиада жарыстарынан шеттетілді, онымен бірге оның өз жүлдесі де тоқтады.
Біз білмейтін нәрсе
Комитет қалай дауыс беретінін бірде-бір дереккөз жазбайды: шешімді федерацияның ресми өкілдері қабылдайтыны белгілі, бірақ құрамы да, өлшемдері де ашық емес. Баркердің өз өмірбаянында да дереккөздер қайшы келеді. Ағылшын нұсқасы оны 1926 жылдан 1929 жылға дейінгі федерация хатшысы деп атайды, орыс нұсқасы 1920 жылғы алғашқы құрметті хатшы дейді. Екі нұсқаны да қалдырамыз.
