Қазақстандық паспорт хоккейшіге тек құрамаға шақыру ғана емес еді. Ол ойыншыны КХЛ-дағы легионерлер лимитінен шығарып, клубтағы орнын арзандататын. 2023 жылы төрт хоккейші құрама үшін ойнаудан бас тартқанда, дәл сол паспорт күмән астына алынды.
Бұл қалай басталды
Құрамаға шетелдіктерді белсенді шақыру 2000-жылдары басталды, әрі бұны федерация шешкен жоқ. Экс-мемлекеттік жаттықтырушы Сергей Шавернев натурализация «Барыс» басшысы Нұрлан Оразбаев кезінде басталғанын айтады; федерацияны сол кезде Юрий Зверев басқарған. Оның сөзінше, клуб іс жүзінде федерацияны басқарды.
«Барыс» — құраманың базалық клубы, сондықтан онымен келісімшарт жасаған көп шетелдік кейін ұлттық командаға да ілікті. Бұл кездейсоқтық емес: астаналық клубқа құраманың базасы болу міндеті қойылған еді.
Қарсы мүдде де басынан болды. Шавернев келген хоккейшілерде элиталық турнирлерде ойнауға деген ықылас бар екенін түсіндіреді: өз елінде олар құрама үшін шықпайды. Ұлттық команда үшін ойнау қызметі тегін емес, әрі агент мұндай нәрсені алдын ала келісіп қояды.
Бастапқы нүкте қарама-қарсылықтан көрінеді. 1998 жылы құрама алғаш рет элиталық дивизионға шықты, ал Наганодағы Олимпиадада жалпы есепте сегізінші орын алды — сол кезде оның құрамында тек отандық мектеп, сол өскемендік мектеп түлектері ғана болатын.
Олардың саны қандай болды
Одан кейін әлемдік турнирлер мәлімдемесіндегі натурализацияланғандар саны бір деңгейде тұрып, кемімеді. Біз осы турнирлердің сандарын бір кестеге жинап, дереккөзде жоқ нәрсені қостық: алдыңғы турнирмен салыстырғандағы өзгеріс.
| Жыл | Құрамдағы натурализацияланғандар | Өзгеріс | Командамен не болды |
|---|---|---|---|
| 2016 | 9 | — | топ-дивизионнан ұшып түсу |
| 2017 | 12 | +3 | — |
| 2018 | 10 | −2 | — |
| 2019 | 12 | +2 | бірінші дивизионда жеңіс және элитаға шығу |
| 2021 | 10 | −2 | оныншы орын, тарихтағы ең жақсы нәтиже |
Мұнда түзу сызық жоқ. Шыңы 2017 және 2019 жылдарға келеді — он екіден, ал арасында 2018 жылы онға дейін төмендеу бар. Бұл біртіндеп өсу де, қысқару да емес, бір деңгей маңындағы ауытқу: әр мәлімдемеде тоғыз бен он екінің арасы.
2021 жылы Ригада олар он еді — әрі дәл сол турнир құраманың бүкіл тарихындағы ең жақсы нәтижесін, жалпы кестедегі оныншы орынды берді. Кері мысал қатар тұр: 2016 жылы натурализацияланғандар ең аз, тоғыз болды, ал команда топ-дивизионнан ұшып түсті.
2019 жылы команда бірінші дивизиондағы әлем чемпионатын ұтып, элитаға оралды — 2017 жылғыдай сол он екі натурализацияланғанмен, ал 2017-де ондай ештеңе болмаған. Бірдей сан әртүрлі нәтиже береді, демек ол бәрін түсіндірмейді.
Нақты кімді натурализациялады
2021 жылғы құрам аты-жөнімен былай көрінді: канадалықтар Даррен Диц, Джесси Блэкер, Кертис Волк, швед Виктор Сведберг және бұрынғы ресейліктер Алексей Маклюков, Егор Шалапов, Павел Акользин, Дмитрий Шевченко, Дмитрий Гурков, Егор Петухов. Оның оны да сол кезде «Барыс» үшін ойнады.
Бүкіл әңгіменің түйіні осы. Қазақстан хоккейінде құраманың натурализацияланған ойыншысы мен базалық клубтың ойыншысы бір адам болып шықты. Ұлттық командаға іріктеу ел бойынша емес, клуб мәлімдемесі бойынша жүрді.
Бөлек әңгіме — қақпа. 2021 жылғы әлем чемпионатында негізгі қақпашы натурализацияланған Хенрик Карлссон болуы тиіс еді, бірақ турнирдің жаңалығы оны алмастырған қазақстандықтар Никита Бояркин мен Андрей Шутов болды. Нүктелі натурализация туралы жаттықтырушы дәлелі дәл қақпашы позициясына қатысты еді — әрі дәл сол жерде ол артық болып шықты.
Карлссонның өзі сол жылдың мамырында құрама құрамынан кетті. Шавернев мұны қарапайым сипаттайды: «Барыс» келісімшартты ұзартпаған бойда, қақпашы сөмкесін жиып жүріп кетті. Өзге ел үшін ойнауға оның ынтасы болмаған.
Бұл ойыншыларға не үшін керек болды
Әңгіменің матч есептерінде жазылмайтын екінші жағы бар. Қазақстандық паспорт бұл хоккейшілерді КХЛ-дағы легионерлер лимитінен шығаратын: онымен ойыншы клубта легионер орнын алуды тоқтататын.
Мұндай орынның бағасы өлшенеді. 2023 жылғы 1 тамыздан Ресей спорт министрлігінің бұйрығы лимитті қатайтты: өткен маусымда КХЛ клубы бес легионер мәлімдей алса, келесісінде үштен аспайтын болды. Босаған әр орын бірден қымбаттады.
Әңгіме болып отырған ойыншылардың деңгейі де сандардан көрінеді. Дицтің ЦСКА-мен 2025 жылғы 30 сәуірге дейінгі қолданыстағы келісімшарты бар еді. Сол маусымда ол КХЛ тұрақты чемпионатының 44 матчында 15 ұпай, плей-оффтың 27 матчында тағы 11 ұпай жинады.
Мүдде бірден үш жақта сәйкес келді: елге нәтиже, клубқа бос легионер орындары, ойыншыға келісімшарт керек болды. Мұндай сәйкестік әдетте процестің жылдар бойы ішкі қарсылықсыз жүргенін түсіндіреді.
2023 жылы не болды
2023 жылғы әлем чемпионатының алдында жоғарыда аталған төртеу Қазақстан құрамасы үшін ойнамады.
2023 жылғы 30 сәуірде бұл олар үшін немен аяқталатыны белгілі болды. Қазақстандық паспорты бола тұра, төртеуі де бұрынғы азаматтығынан бас тартпаған, ал заң қосарлы азаматтыққа жол бермейді. Заң бойынша олар қазақстандық азаматтықтан айырылуға жатады, содан кейін КХЛ-да қайта легионер саналады.
КХЛ натурализацияланған хоккейшілердің Қазақстан азаматтығынан бас тартқан-тартпағанын тексеретінін мәлімдеді. Жылдар бойы қойылмаған сұрақ ойыншылар құрамаға пайдасыз болған сәтте қойылды.
Шеңбер басталған жерінде тұйықталды. Паспортты клубтық мәртебе үшін де алды; құрамадан бас тарту паспорттың өзін күмән астына қойды; паспорттан айырылу ойыншыны сол кезде бес орыннан үшке дейін қысқарған лимитке қайтарады. Схема бірінші бас тартуға дейін ғана шыдады.
Бұл туралы не айтылады
Құрамамен жұмыс істеген Андрей Скабелка жаппай натурализацияны еш жаққа апармайтын жол деп атады. Нүктелі түрін ол жіберетін: қақпашы сияқты позициялар бар, онда өз мектебі күшті болмауы мүмкін, ал жастарға жанында үлгі керек.
Шавернев бұл модельдің плюсін де атайды. Қазақстандық ойыншылар буында тәжірибелі әріптестер алады: Линус Виделльмен қатар өткен маусымнан кейін Кирилл Панюков қазандық «Ақ Барысқа» ауысты. Натурализация дәл осындай әсер үшін ойластырылған еді.
Комментатор Андрей Юртаев қарсы мысал келтіреді. 2019 жылғы әлем чемпионы Финляндия ешкімді натурализацияламай, жүйемен жұмыс істеді. Швейцария соңғы жылдары әлем чемпионатының финалына бірнеше рет шықты, ол да паспортты жаппай үлестірмеді.
Федерацияның бұрынғы вице-президенті Николай Корсунский бұдан төмен деңгейге қарайды. Оның айтуынша, бұрын топқа 600-700 адам жинайтын, ал қазір 35. Мұндай жинауда бес жылдан кейін хоккейде алты-жеті ойыншы қалады, әрі олардың арасында жұлдыз болмауы мүмкін.
Натурализацияға қарсы дәлел практикалық тұжырымдалады. Паспорт позицияны жауып тұрғанда, оған өз ойыншысын дайындайтын да, қажеті де жоқ, ал ақша сол ойыншы шығуы мүмкін бұқаралық спорттың орнына келгендердің келісімшартына кетеді.
Мұнда нені санау керек
Біріншісі — өсу емес, тұрақтылық. 2016-дан 2021 жылға дейін мәлімдемедегі натурализацияланғандар саны тоғыздан төмен түспеді және он екіден жоғары көтерілмеді. Бұл жарылыс та, эксперимент те емес, турнирден турнирге ұсталған норма.
Екіншісі — мерзім. Тек өз түлектері барған 1998 жылғы Олимпиада мен 2023 жылғы төртеудің бас тартуының арасына осы әңгіме түгел сыйып тұр. Бұл толық цикл: өз мектебінен паспортқа дейін және сол паспорттар немен қамтамасыз етілгені анықталған сәтке дейін.
Үшіншісі тек уақытпен тексеріледі. Модельді турнирдегі орынмен емес, келгендер жауып тұрған позицияларда өз ойыншыларының пайда болуымен бағалау керек. Бір мұндай жағдай бар — 2021 жылғы қақпашылар Бояркин мен Шутов. Мәселе оның ерекше жағдай ма, әлде бастама ма екенінде.
